Żywiec przypomina o Konstytucji 3 maja. Na zamku pokazano, jak rodziła się nowoczesna Polska

Na dziedzińcu Starego Zamku w Żywcu pojawiła się opowieść o chwili, gdy Rzeczpospolita próbowała podnieść się po kryzysie i napisać własne zasady od nowa. To nie jest tylko lekcja historii z podręcznika. To również przypomnienie, jak wielką wagę miały słowa zapisane pod koniec XVIII wieku i jak długo trzeba było czekać, by znów wolno było je świętować.

• Ustawa, która miała naprawić państwo
• Upadek i długa cisza wokół majowego święta
• Żywiecka wystawa prowadzi przez historię bez szkolnego zadęcia

Ustawa, która miała naprawić państwo

Konstytucja uchwalona 3 maja 1791 roku była wydarzeniem bez precedensu. W źródłach historycznych uchodzi za pierwszą w Europie i drugą na świecie nowoczesną ustawę zasadniczą. Powstała po burzliwych obradach Sejmu Wielkiego, zwanego też Czteroletnim, kiedy w państwie narastało przekonanie, że bez głębokich zmian Rzeczpospolita nie utrzyma się na mapie.

Dokument był zwięzły, ale jego znaczenie ogromne. Otwierał drogę do monarchii konstytucyjnej, porządkował ustrój państwa i rozdzielał władzę na prawodawczą, wykonawczą oraz sądowniczą. Znikały mechanizmy, które wcześniej paraliżowały życie publiczne, w tym liberum veto, konfederacje i wolna elekcja. W ich miejsce pojawiła się monarchia dziedziczna, a chłopi i mieszczanie otrzymali ochronę prawną.

Ważne było także to, że elity polityczne zgodziły się wtedy ograniczyć własne przywileje. W realiach końca XVIII wieku był to gest rzadki i odważny. Konstytucja nie zniosła porządku stanowego, ale próbowała go uporządkować i złagodzić najostrzejsze nierówności. W praktyce był to ostatni tak mocny sygnał, że państwo chce się modernizować własnymi siłami.

Upadek i długa cisza wokół majowego święta

Nadzieje, jakie niosła ustawa, nie utrzymały się długo. Już w 1792 roku przeciwko reformom wystąpili część magnatów skupionych w konfederacji targowickiej, a do akcji wkroczyły wojska rosyjskie. Konstytucja została obalona, a w ślad za tym przyszły kolejne ciosy. Rosja i Prusy zażądały następnych ustępstw, co doprowadziło do drugiego rozbioru i zatwierdzenia go przez sejm w Grodnie w 1793 roku.

Mimo tego pamięć o 3 maja nie zniknęła. Już 5 maja 1791 roku ustanowiono tradycję obchodów rocznicy uchwalenia konstytucji, choć później rozbiory na długie lata przerwały oficjalne świętowanie. Dopiero po odzyskaniu niepodległości sejm odrodzonej Rzeczpospolitej przywrócił Święto Konstytucji 3 Maja w 1919 roku. Do wybuchu wojny obchodzono je uroczyście, z państwowym rozmachem i silnym społecznym odzewem.

Po wojnie historia znów skręciła w ciemniejszą stronę. W 1945 roku święto jeszcze obchodzono, ale już rok później zakazano jego publicznego świętowania. W 1951 roku dzień wolny od pracy został zniesiony, a rocznica przetrwała przede wszystkim na emigracji i w prywatnej pamięci. Do oficjalnego powrotu trzeba było czekać aż do 1990 roku, kiedy sejm przywrócił Święto Konstytucji 3 Maja i ponownie uczynił ten dzień wolnym.

Żywiecka wystawa prowadzi przez historię bez szkolnego zadęcia

Tę opowieść można dziś zobaczyć także w Żywcu. Muzeum Miejskie prezentuje na dziedzińcu Starego Zamku wystawę poświęconą okolicznościom powstania Konstytucji 3 maja oraz jej najważniejszym postanowieniom. Ekspozycję przygotowali pracownicy Muzeum Ziemiaństwa w Dobrzycy Zespół Pałacowo–Parkowy, dzięki czemu lokalna prezentacja zyskuje solidne oparcie w pracy instytucji, która zajmuje się popularyzacją historii w uporządkowanej, przystępnej formie.

To ważne, bo o konstytucji łatwo mówić jedynie wielkimi słowami. Wystawa przypomina jednak, że za patosem stoi konkretny projekt państwa, a za datą 3 maja – dramatyczna próba naprawy Rzeczpospolitej. W spacerze po zamkowym dziedzińcu historia staje się bliższa: mniej pomnikowa, bardziej ludzka, wyraźniej osadzona w sporach, nadziejach i błędach tamtego czasu.

na podstawie: Muzeum Żywiec.